نیم نگاهی به عدالت خواهی در سیره الهی*
«و تمت کلمت ربک صدقا و عدلا لا مبدل لکلماته و هو السمیع العلیم، و کلام پروردگار تو، با صدق و عدل، به حدّ تمام رسید؛ هیچ کس نمیتواند کلمات او را دگرگون سازد؛ و او شنونده داناست.»(۱)
این روز ها، حرکت دوباره طلبه سیرجانی و پیاده روی او به سمت تهران علیه زمین خواری و همراهی تعدادی از طلاب و دانش جویان با وی، حرف و حدیث های جدیدی را درباره بحث عدالت خواهی و عدالت جویی مطرح کرده است.
نوشتار حاضر نیم نگاهی به بحث عدالت خواهی در سیره الهی، پیامبران و ائمه اطهار دارد.
عدالت جویی، عدالت خواهی، حق گویی، تلاش برای ایجاد و برقراری عدل و داد و مبارزه با ظلم و بیداد، سابقه ای به بلندای تاریخ دارد.
بیش از همه و پیش از همه، خداوند متعال، انبیاء بزرگ الهی و ائمه اطهار، پرچم عدالت خواهی را در سراسر جهان بلند کرده اند؛ حضرت داوود، شعیب، موسی، محمد(ص)، امام حسین(ع) مصداق بارز عدالت خواهی و عدالت جویی بوده اند.
عدالت خواهی خداوند
ذکر ۲۸ بار کلمه عدل در ۲۴ آیه، ۲۵ بار کلمه قسط در ۲۲ آیه، ۵۷ بار کلمه حق در ۵۰ آیه و ۵۶ بار کلمه ظلم در ۵۰ آیه نشان از توجه حق تعالی نسبت به مسأله عدل، قسط و داد و حق گویی و طرف داری از حق و مبارزه با ظلم و ستم و بیدادگری دارد.
همچنین، اشاره بسیار خداوند در قرآن، به قتل عدالت خواهان و بیان این نکته که کشتن عدالت خواهان، موجب حبط و تباهى اعمال، در دنیا و آخرت و محرومیّت از حمایت و شفاعت در آخرت می شود (۲)، نشان از توجه خداوند به مقام عدالت خواهان دارد.
از این رو، خداوند متعال، کفر را عامل اصلی قتل عدالت خواهان معرفی کرده است و عذاب سختی را برای قاتلان عدالت خواهان پیش بینی کرده و بشارت داده است. (۳)
رعایت عدالت، در برآورد شخصیّت انسانها و گروهها و احترام به ارزشهاى متعالى آنان، ضرورت رعایت عدل و انصاف، در ایجاد صلح، میان دو گروه مؤمنِ متخاصم و توجّه به عنایت و دوستى خداوند با عدالت پیشگان و زمینه سازی رعایت عدالت، بخشی از نکاتی است که در قرآن به آن پرداخته شده است.
همچنین عدالت در انتقام ، پاداش، تجارت، تنظیم اسناد دِین، جنگ، حلّ اختلاف، خانواده، خلقت، سخن، عذاب، قصاص، قضاوت و عدالت در قیامت، از موضوعاتی است که خداوند متعال در قرآن به آن پرداخته است.
عناوین، عدالت در کیفر، عدالت در گواهى، عدالت در معامله، عدالت در نفقه، عدالت در وصیّت، عدالت در ولایت و عدالت رهبرى و عدالت قاضی بخشی دیگری از موضوعات عدالت در قرآن است.
عدالت خواهی پیامبران
رسولان الهى، پیام آوران عدالت براى جامعه بوده اند(۴)؛ حضرت شعیب(ع)، دعوت کننده مردم به اجراى عدالت در مبادلات اقتصادى و مالى و حضرت داود(ع)، داورى عادل در نظر مردم عصر خود بوده اند.
پیامبراکرم(ص) نیز مأمور به رعایت عدالت در جامعه بوده است و خداوند در قرآن ایشان را اینگونه خطاب کرده است:« بگو: به هر کتابی که خدا نازل کرده ایمان آوردهام و مأمورم در میان شما عدالت کنم»(۵)
عدالت خواهی حضرت امام علی(ع)
با نگاهی به سیره حضرت امیر المؤمنین، امام علی ابن ابیطالب(ع) در می یابیم که علی(ع) به مقوله عدل و عدالت خواهی نگاهی ویژه دارد؛ تا جایی که نام این همام در تاریخ با عدل قرین شده است و چه زیبا گفته اند:« قتل فى محرابه لشدت عدله، على(ع) کشته عدالت خویش است».
حضرت علی(ع) عدل را رستگارى و کرامت، برترین فضایل و بالاترین موهبت الهى مى داند.(۶)
همچنین، عدل و عدالت را به عنوان رأس ایمان، ملاک حکمرانى و بهترین روش حکومت و محکم ترین بنیان دانسته و زنده ماندن احکام و قوانین و انتظام امور نظام سیاسى را ثمره عدالت می داند.(۷)
از امام پرسیدند از این دو کدام برترند : عدالت یا سخاوت؟
فرمود : عدالت هر چیز را در جای خود قرار می دهد ولی سخاوت آنرا از مسیرش فراتر می برد عدالت قانونی همگانی است ولی سخاوت جنبه خصوصی دارد بنابراین عدالت شریف تر و برتر است.
امام باقر(ع) درباره عدالت خواهی و حق طلبی امام علی(ع) می فرماید: «بدانید که هیچ سخن حق و درستی نزد هیچ کس نیست، جز این که آن را از ما اهل بیت گرفته است و هیچ فردی نیست که به حق و عدالت داوری کند، مگر آن که در و کلید و آغاز و شیوه آن نزد امیر المؤمنین علی(ع) است.(۸)
عدالت خواهی امام حسین(ع)
حضرت امام حسین(ع)، شهید راه عدالت خواهی و مبارزه با ظلم و طاغوت، مصداق دیگری از ظلم ستیزی و عدالت خواهی است.
قیام امام حسین(ع)، و نهضتی که بر مبنای این قیام شکل گرفت، سرلوحه همه انقلاب های صادق و حقیقی، از آن زمان تا کنون است و در واقع هر بانگ عدالت خواهی و هر حرکت اصلاح طلبانه ای که در سراسر عالم اسلامی شکل می گیرد، ریشه در این قیام دارد.
ایشان در این باره می فرماید: « من برای خوشگذرانی، فساد و ستم قیام نکردم ؛ بلکه تنها برای اصلاح امت جدّم و نیز امر به معروف و نهی از منکر است؛ که این، روش پیامبر(ص) و علی (ع) است».(۹)
معیار عدالت
خداوند متعال،«حق » را معیار عدالت خواهی در جامعه معرفی کرده و فرموده است:« و از قوم موسی، گروهی هستند که به سوی حق هدایت میکنند؛ و به حق و عدالت حکم مینمایند.»(۱۰)
و در جای دیگر فرموده است:« و از آنها که آفریدیم، گروهی بحق هدایت میکنند، و بحق اجرای عدالت مینمایند.»(۱۱)
نتیجه
با نیم نگاهی به سیره عدالت خواهی خداوند، پیامبران و امامان به خوبی در می یابیم که عدالت خواهی و حق جویی ریشه در سنت های الهی داشته و عدالت خواهان نزد خداوند از جایگاه بسیار والایی برخوردار بوده و هستند.
همچنین، در می یابیم، خداوند، انبیاء و امامان، پرچمدار عدالت خواهی، حق جویی و مبارزه با ظلم و ستم بوده اند.
حق، بهترین معیار برای عدالت است و بهتر است با شناخت و دعوت به آن، نه با سخن گفتن مردم را به سمت عدالت، حق جویی و مبارزه با ظلم و ستم راهنمایی کنیم. زیرا علی(ع) فرمود:«حق به هنگام بیان و توصیف، از همه چیز گستردهتر، امّا در هنگام عمل از همه چیز تنگتر و محدودتر است».
1- الانعام(۶)، ۱۱۵٫
۲- آل عمران (۳) ۲۱ و ۲۲٫
۳- آل عمران (۳) ۲۱٫
۴- یونس (۱۰) ۴۷ و حدید (۵۷) ۲۵٫
۵- شورى (۴۲) ۱۵٫
۶- عبدالکریم بن محمد مجتبى قزوینى ، بقاء و زوال دولت ، به کوشش رسول جعفریان ، ص ۹۸ و ۱۰۰ و ۱۱۲٫
۷- عبدالواحد امدى ، غرر الحکم و دررالکلم ، ذیل واژه عدل.
۸- میزان الحکمه، جلد ۱، صفحه ۲۵۹٫
۹- بحارالانوار، جلد ۴۴، صفحه ۳۲۲٫
۱۰- اعراف(۷)، ۱۵۹٫
۱۱- اعراف(۷)، ۱۸۱٫
۱۲- « فالحقّ أوسع الأشیاء فی التّواصف، و أضیقها فی التّناصف».
* این مطلب مدت ها قبل در خبرگزاری آینده روشن و نشریه الکترونیکی ساعت صفر منتشر شده است، به دنبال مشکلاتی که برای پایگاه پیش آمد و حذف مطالب آن، این مطلب دوباره بازنشر می شود.
محمد هاشم نعمت الهی
